Wat voor ontwikkelingshulp geef je als je trots op Nederland bent?

In een vorige blog op deze site wees Irina van der Sluijs er al op dat Rita Verdonk van plan was flink te korten op de ontwikkelingshulp: ‘Ik schat dat tweederde er af kan’, aldus mevrouw Verdonk. De vrijgekomen gelden wil ze aan iets nuttigers besteden: ‘aan onderwijs, of aan zorg, of aan salarisachterstanden van leraren, verplegers en politieagenten (..) in Nederland.’

Mevrouw Verdonk komt met mooie sociale Nederlandse doelen aanzetten. Maar als we haar of Geert Wilders mogen geloven is men in dit land zo ver van het juiste pad afgedwaald, dat het nog lang zal duren voordat het weer goed komt met de besteding van ons belastinggeld. We zijn zelf net een ontwikkelingsland. Vandaar dat het niet duidelijk is, waarom het geld dat op ontwikkelingshulp gekort wordt in Nederland wél tot een verhoging van de welvaart en meer economische groei zou leiden. Of het zou moeten zijn dat het haar puur om het feit gaat, dat in Nederland geïnvesteerd belastinggeld in Nederlandse handen blijft. Dus liever hier salarissen spekken dan daar het inkomen verhogen van mensen die op of onder de armoedegrens leven.

Dat zou meteen verklaren waarom mevrouw Verdonk tot het oordeel komt dat tweederde van de ontwikkelingshulp er af kan. Ze heeft er niets over gezegd, maar het is bekend dat rond de veertig procent van de ontwikkelingshulp naar de donoren terugvloeit. Dat deel van het ontwikkelingsgeld is gewoon geld dat van de Nederlandse vestzak naar de Nederlandse broekzak verhuist. Zou Verdonk op de zestig procent doelen die in het ontwikkelingsland achterblijft? Nu is er niets tegen goed verdienende Nederlandse experts of ondernemers die werk leveren of inkomen genereren dat de bevolking van een ontwikkelingsland effectief ten goede komt. Maar is het niet een beetje zot als dat het enige criterium voor ontwikkelingshulp wordt?

Er is inmiddels veel onderzoek verricht naar de effecten van ontwikkelingshulp en we weten vrij aardig waar en wanneer hulp werkt. Er zijn echter drie problemen. Ten eerste vallen er allerlei zaken onder ontwikkelingshulp die beter van elkaar gescheiden kunnen worden. Geld dat aan armoedebestrijding wordt gegeven is iets anders dan geld dat aan de bevordering van de economische groei van een land wordt besteed. Je kunt levens redden door bijvoorbeeld ziekten te bestrijden, maar daar begunstig je niet automatisch de economische groei mee. Ten tweede vallen er zaken onder ontwikkelingshulp die daar niet thuishoren. Zo komt klimaatverbetering weliswaar iedereen ten goede, maar het is toch geen ontwikkelingshulp, omdat het laatste specifiek op de behoeften van één land is afgestemd. Ten derde wordt er nog steeds dubieuze politiek bedreven met ontwikkelingsgeld. Bijvoorbeeld schuift de VS nog altijd een flink deel van het ontwikkelingsgeld naar Israel. Het is de vraag of Israel een ontwikkelingsland is. Veel zogenaamd ontwikkelingsgeld is geld dat regeringen gebruiken om elders vrienden te kopen en vijanden uit de regering te houden. Ten tijde van de Koude Oorlog waren dat de communisten, tegenwoordig zijn het de aanhangers van de politieke Islam. Soms komt dat de groei van een land ten goede, maar niet altijd, want je kunt er ook misdadige regimes mee in het zadel houden.

Er is dan ook veel onterechte kritiek op de ontwikkelingshulp. Of liever: je bekritiseert een moving target. Tekenend is het boek van William Easterly, The White Man’s Burden dat in 2006 verscheen. In dat boek veegde Easterly de vloer aan met de westerse hulpindustrie. Hij schat dat er de laatste vijftig jaar ongeveer twee triljoen dollar naar de arme landen is gevloeid. Desondanks zijn we er volgens Easterly nog steeds niet in geslaagd muskietennetten ter waarde van vier dollar onder de armen in Afrika te verspreiden. Veel van de voorbeelden van falende hulp in het boek zijn schrijnend, maar Easterly maakt ook grote fouten. Zo vergeet hij bij het genoemde bedrag te vermelden dat slechts een fractie ervan effectief aan armoedebestrijding is besteed en dat veel er van naar middeninkomenslanden is toegevloeid. Het grootste deel van het geld bestond uit leningen van het IMF of de Wereldbank, die met rente terug moeten worden betaald. Dat geld was helemaal niet bedoeld om iets aan armoedebestrijding te doen. Het was vaak niet eens bedoeld om de economische groei te bevorderen en de welvaart te verhogen.

Maar zelfs Easterly is er van overtuigd dat vraag- in plaats van aanbodgerichte hulp kan bijdragen aan de bestrijding van armoede en het bevorderen van economische groei. Hij wil de ontwikkelingshulp dan ook zeker niet afschaffen. Aan kennis over hoe je efficiënt hulp zou kunnen geven ontbreekt het volgens Easterly niet. De kwestie is veel meer hoe je organisaties opzet en bekostigt die deze kennis efficiënt kunnen toepassen en daarbij duidelijker dan nu aangeven welke doelen ze voor ogen hebben.

Interessant in dat verband is het werk van Paul Collier, auteur van The Bottom Billion (2007), een boek dat op dit ogenbik furore in de ontwikkelingswereld maakt. Collier toont overtuigend aan dat de ergste armoede in landen voorkomt, waar de regering ofwel te zwak is om krachtdadig te kunnen optreden, ofwel – dankzij oliedollars, goud of diamanten – zo machtig is dat de regeringsleiders zich hoegenaamd niets van de eigen bevolking hoeven aan te trekken.

Er is volgens Collier een per situatie verschillende mix aan maatregelen nodig om de bevolkingen in deze landen te helpen. Geld, giften en traditionale vormen van hulp zijn in dat verband niet genoeg, er moet ook internationale politieke druk worden uitgeoefend of militaire steun verleend. Soms moeten vooral de ondernemingen en banken worden aangepakt die het op een akkoordje met corrupte regeringsleiders hebben gegooid. Het gaat hier bovendien om hulp dat zich pas vele jaren later terugbetaalt en waar flink wat geduld voor nodig is.

Voor de aanpak die Collier voorstelt zijn complexe vormen van samenwerking tussen regeringen, NGO’s en multinationale ondernemingen nodig, die niet makkelijk van de grond te krijgen zijn. Vaak is het probleem dat regeringen bij dit soort hulp te snel resultaten willen zien en te veel transparantie eisen. Het trieste is dat naarmate het draagvlak voor het geven van ontwikkelingshulp afneemt, het steeds moeilijker wordt dit soort lange termijn projecten te organiseren.

De problemen met het effectief besteden van ontwikkelingsgeld liggen dus ook ‘hier’ en niet, zoals mevrouw Verdonk suggereert, alleen ‘daar’. Het is jammer dat ze dat er niet bij zegt als ze tweederde van de ontwikkelingshulp wil afschaffen. Maar haar boodschap is duidelijk: liever hier salarisen spekken dan elders op risicovolle wijze hulp verlenen. Dat is triest als je bedenkt dat het armste miljard mensen van de wereld van minder dan één dollar per dag leeft. Niet iets om trots op Nederland te zijn.