Dit is vandaag de oproep van Burke-Stichting- vice-voorzitter Bart Jan Spruyt in de Volkskrant. Ik val hem van harte bij.
Al jaren pleiten de Leidse oud-Cleveringa-hoogleraar Nasr Abu Zayd en anderen, zoals Mohammed Arkoun, in Nederland en internationaal voor een contextuele lezing van de koran. Helaas worden de mensen zoals Abu Zayd, die voor een contextuele lezing van de koran en voor een liberale islam pleiten niet alleen door de radicale islamieten afgewezen, maar ook door anti-islamitisch Nederland. Anti-islamitisch Nederland ( Cliteur, Ellian, Hirsi Ali, Hans Jansen, Ehsan Jami, Wilders) pleit namelijk voor een letterlijke lezing van de koran.
Spruyts Burke-collega Paul Cliteur bijvoorbeeld, Nasr Abu Zayds collega in Leiden, heeft nooit de dialoog gezocht met Abu Zayd. Wel valt hij graag Abu Zayd en diens liberale visie op de islam persoonlijk aan.
In de NRC van 29-8-2006 vraagt Elsbeth Etty aan Afshin Ellian:” als er geen gematigde islam bestaat, maar er bestaan wel gematigde moslims [...] , zijn dezen dan afvallig?” Paul Cliteur, die Ellian naar Leiden heeft gehaald, heeft een zeer duidelijk antwoord op Ettys vraag gegeven, namelijk: ja.
In twee uitgebreide artikelen in Civis mundi[1] heeft hij de moeite genomen de Leidse oud-Cleveringa-hoogleraar en inmiddels WRR-auteur, de liberale moslim Nasr Abu Zayd als moslim en als wetenschapper onderuit te halen ( onderuit te schoppen, zou ik liever willen schrijven). Cliteur schrijft over Abu Zayd, die in Egypte door de moslimfundamentalisten werd vervolgd: “Het is natuurlijk wrang wanneer iemand [die, M.T.] in zijn eigen land zoveel problemen heeft ondervonden met moslim-fundamentalisme in zijn nieuwe gastland te horen krijgt dat de fundamentalisten in zekere zin gelijk hadden. Toch moet ik dat doen.” (Civis mundi 41, p. 221) Cliteur weigert Abu Zayd als gelovige moslim te beschouwen. Voor Cliteur is Abu Zayd een afvallige en een atheïst- en het maakt voor hem niet uit wat Abu Zayd zelf hierover zegt. (p.222). Ook kunnen “wij” volgens Cliteur Abu Zayd niet serieus nemen als wetenschapper (p. 225). Cliteur baseert overigens zijn kritiek op één autobiografisch boek, hij haalt de wetenschappelijke publicaties van Abu Zayd niet aan.
In het tweede artikel When in Rome… herhaalt Cliteur zijn vijandige argumentatie tegen Abu Zayd. Maar deze keer heeft hij ook een Goede Moslim aan te bieden, die hij als kontrast tegenover de Slechte Moslim Abu Zayd kan stellen: Afshin Ellian. Wat Cliteur bij Ellian zo bevalt, dat is het feit dat hij bij Ellian een kritiek “op de islam an sich” aantreft- “niet alleen op de verschillende interpretaties van de islam [...] “. “Dat [de kritiek op de islam an sich] betekent kennelijk dat de zaak niet helemaal hopeloos is .” ( p. 21) De Goede Moslim Ellian is de volledig geseculariseerde moslim die bovendien slecht spreekt over de islam. Ellian over de islam: “De islam is een structurele wantoestand die al ruim veertienhonderd jaar alle aspecten van opvoeding, cultuur, economie, politiek en omgangsvormen overheerst. [....] Het lijkt op de pest: waar de islam ook komt overheerst armoede, gebrekkige ontwikkeling, analfabetisme, onderdrukking, corruptie, frustratie en vooral geweld.”[2] Oud-marxist Ellian vervalt hier in een typische denktrant van oud-marxisten: in plaats van de economie als allesbepalende factor, wordt nu de religie als allesbepalende factor gezien. De Parijse hoogleraar arabistiek Mohammed Arkoun: “De overvloedige politieke literatuur vervalt in dezelfde fouten [als het marxisme] als zij van de verdinglijkte, verstarde, tijdloze en gebanaliseerde islam de belangrijkste en onoverkomelijke bron maakt voor alle ideologische afwijkingen, geweld, intolerantie en mislukking in al die samenlevingen waar deze ‘religie’wordt aangehangen.”[3]
Paul Cliteurs kritiek op Nasr Abu Zayd is opmerkelijk, zowel inhoudelijk alsook formeel. Om te beginnen met formele aspecten: Cliteur heeft nooit contact of dialoog gezocht met Abu Zayd. Hij spreekt niet met hem, hij schrijft over zijn Leidse collega. Een subject wordt tot object gemaakt.
Mohammed Arkoun, de Parijse hoogleraar Arabisch zegt: “De islam is geen uitdaging van het andere, geen bron van reflectie, geen gesprekspartner, geen samenwerkingspartner voor de Europeaan, het blijft deze derde persoon, het object waarover men spreekt, dat men onder de microscoop legt, reïficeert, opblaast of banaliseert tot er en ideologisch monster overblijft [...] ” (p.13) Arkoun heeft het hier niet eens over een mens, hij heeft het over de islam, die hij graag als gesprekspartner behandeld zou willen zien. Maar Abu Zayd is eens mens en een wetenschapper die van Cliteur tot belachelijk en verachtelijk object wordt gemaakt. Cliteur baseert zijn kritiek op één boek van Abu Zayd. Hij noemt Abu Zayd een balling, maar vertelt er niet bij, dat Abu Zayd professor is in Leiden, en zelfs Cleveringa-hoogleraar was. Het verzwijgen van deze relevante context-informatie heeft een beledigend karakter, te meer omdat Cliteur Abu Zayd de wetenschappelijke competentie meent te kunnen ontzeggen. Het is bijna komisch te noemen, dat Cliteur zich achter de veroordeling van de fundamentalisten stelt, en deze inzake Abu Zayd gelijk geeft. Daarmee geeft Cliteur zichzelf als fundamentalist – verlichtingsfundamentalist- te kennen. Mohammed Arkouns opmerking over fundamentalistische intellectuelen treft ook Cliteur: “[...] elke verwijzing naar de leer van de geschapen koran [wordt] krachtig verworpen door de huidige bewakers van de ‘orthodoxie’. Heel wat intellectuelen zijn medeverantwoordelijk voor deze verwerping omdat ze geen theoretisch belang zien in de modernisering van het islamitische denken en de heropening van het zeer rijke theologische en antropologische debat.” (p. 38)
Over Nasr Abu Zayd zie o.a. mijn blog Verlichting in het islamitisch denken
[1] God houdt niet van vrijzinnigheid , In: Civis mundi; vol. 41 (2002), afl. 4, en When in Rome, do as the Romans do In: Civis mundi; vol. 42 (2003), afl. 1.
[2] Wie is die vrolijke ketter? In: Brieven van een Pers, p. 227. [3] Bolkestein en Arkoun: Islam en de democratie, 1994, p. 14.
De link werkt niet, je bedoelt http://www.volkskrantblog.nl/bericht/160891
Kan niet in detail beoordelen. Cliteur kan in beginsel zijn oordelen baseren op een goede lezing van de boeken van Zayd – maar dat heeft hij volgens jou dus niet gedaan. Ik hoop niet dat je met een vendetta bezig bent tegen je Leidse docenten en iedere gelegenheid aangrijpt om je tegen hen te keren (vogel eenzang). Al heb je gelijk, dan draagt het toch niet bij aan je overtuigingskracht.
Voor de rest past de geschetste situatie binnen het profiel van de “verlichtingfundamentalist”. Die is erg gehecht aan het bewaren van zwartwit scheidslijnen, tegenafhankelijk. Als de islam verwatert, waar staat hij zelf dan nog? Geef mij mijn vijand terug!
Dat neemt niet weg dat ik als atheïst vrijzinnig gelovigen vooral tactisch waardeer, als verzachter van religie van binnenuit. Van een insider neem je als gelovige eerder iets aan.
Verder vind ik het goed dat ‘de’ islam in Nederland nauw op de huid gezeten wordt. Want ik kom teveel gemakkelijke islamitische uitingen tegen, waarin alles wat niet bevalt wordt weggemoffeld “dat is niet de ware islam”. De chistelijke kerk kandideert zich trouwens afgelopen week ook weer sterk voor alerte monitoring. Eerst de PKN tegen de NRC-strip van Steenhuis – gisteren hoorde ik dhr Plaisier niet in staat zijn het blasfemisch karakter van een pijpende godheid woorden te geven, de radiopresentator moest het als vanzelfsprekend begrijpen maar deed dat dus met menig luisteraar niet (is pijpen onchristelijk of alleen pijpen van goden). Nu hoor ik weer van een gelovige die de radio-spot van het Humanistisch Verbond beledigend vind (zonder uw steun is het humanisme aan de goden overgeleverd).
Hoe overbodig allemaal.
@ gerard: pijpen is zowiezo onchristelijk, want zaadverspilling. Maar pijpen door God is ook nog homoseks.
Hoe weet jij zo goed dat god mannelijk is, een ‘speciale band’ met het opperwezen? (toon me “Brechtje’s Baby” en ik ben misschien omgeturnd)
Even op zijn Maarten ‘t Harts:
Als pijpen zaadverspilling is, dan iedere vaginale ejaculatie ook. Miljoenen zaadjes sneuvelen onderweg naar het ei, actief naar het leven gestaan door vaginale zuren. Wiens hand zit daar achter?
Vragen!
Ja nou zeg! het is toch altijd: God de vader? nooit God de moeder. in het Christendom dan. En daar hebben we het over.
Ja hee, en die vaginale ejaculatie: er is er dan wel ééntje die de eicel bevrucht. en dan mag het! Net zoals een condoom gebruiken waar een gaatje in zit.
Ja vraag mij niet de kronkels van het katholieke gedachtengoed toe te lichten, maar goed, het gaf soms ook enige ruimte voor pragmatisme, dat weer wel.
‘ Anti-islamitisch Nederland ( Cliteur, Ellian, Hirsi Ali, Hans Jansen, Ehsan Jami, Wilders) pleit namelijk voor een letterlijke lezing van de koran.’
zij pleiten daar niet voor, zij baseren zich op de werkelijkheid! Er zijn 5 Islamitische rechtscholen in de wereld die grotendeels de interpretatie voor moslims bepalen, en dat gaat allemaal volgens dezelfde methodiek: letterlijke lezing van de heilige teksten. Dus ga eerst die rechtscholen eens uitleggen dat ze fout zitten in plaats van ‘anti-Islamitisch’ Nederland te beschuldigen.
Hier valt allicht aan toe te voegen dat een groot deel van seculier Nederland ook moeite heeft met het in historische context lezen van de bijbel.
Onder christenen maakt dit verschijnsel ook weer opgeld, met name door de opkomst van zogeheten evangelische kerken, die anders dan de rooms-katholieke en protestantse geen intellectuele traditie kennen.
Eric: anti-islamitisch Nederland leest de koran helaas net zo als de klassieke koranscholen in plaats van zich van deze lezing te distantieren.
@Maria: Nederland zou volgens jou slechts 6 mensen hebben die anti-islamitisch zijn. Vreemd hoor!
Verder: Waarom plaats je Hans Jansen in dit rijtje? Wat heeft hij gezegd?
@mariatrepp:
Als links het beter kan, waarom distantieert links zich dan niet van de klassieke koran scholen? Ik hoor weinig tot niets van links over de Islam.
Mijn inschatting is dat dit komt omdat links bang is om zelf als ‘anti-Islam’ beschuldigd te worden, als ze de klassieke koran scholen zouden bekritiseren.
@Nirvana, je hebt helemaal gelijk, Hans Jansen hoort absoluut terecht in dit rijtje, en over zijn haat tegen Nasr Abu Zayd heb ik ook uitvoerig geschreven, zie mijn andere blog
http://www.volkskrantblog.nl/bericht/159995
@Erik: “Ik hoor weinig tot niets van links over de Islam.
Mijn inschatting is dat dit komt omdat links bang is om zelf als ‘anti-Islam’”
Erik, Een antwoord vind je in hetzelfde blog ( over Hans Jansen, dat ook over Paul Scheffer gaat.
Binnen links is er wel degelijk een sterke en onaangename anti-islam-hetze in het voetspoor van Fortuyn gaande. Paul Scheffer is daarbij nog niet de ergste, maar een van de meest bekende.
@ Gerard: binnen het Humanistisch verbond is net zo’n conflict gaande over islam en religie als binnen links.
Hierover volgt een blog…
Ik snap niet hoe je als links-progressief mens positief over de Islam kunt zijn.
@Maria: Hans Jansen heeft kennelijk een en ander tegen Nasr Abu Zayd. Dat maakt hem nog niet anti-islam.
Je lijkt me op persoonlijk vlak wel erg betrokken, zijnde vriendin van laatstgenoemde.
Ik weet iets over de ideeën van Nasr Abu Zayd uit het boek van Anton Wessels, “Gelukkig in de Akbarstraat: De islam verstaan” (2004). Wessels schrijft drie bladzijden over zijn ideeën in zijn hoofdstuk 8 Modern Koran Verstaan: blz. 161-164.
@Eric: Heel simpel
:
Mohammed was de laatste profeet, zeggen moslims. Bijgevolg de modernste denken links-progressieven dan.
Eric, er bestaat een lange traditie binnen links die de positieve kwaliteiten van alle religies onderkent.
In de PvdA de traditie van Willem Banning, die levensbeschouwing en religie wezenlijk achtte voor het democratisch socialisme, zie ook
http://www.volkskrantblog.nl/bericht/152616
“Hans Jansen heeft kennelijk een en ander tegen Nasr Abu Zayd. Dat maakt hem nog niet anti-islam.”
Nee natuurlijk niet.
Ik heb één voorbeeld genoemd, maar Hans Jansen is verder algemeen bekend als horende bij een harde anti-islam traditie.
Ik ben niet dé vriendin van Abu Zayd. Ik ben bevriend met hem en heb net samen met hem een cursus over fundamentalisme gegeven aan de UvH.
In feite heb ik hem pas leren kennen nadat ik al lang bezig was met onderzoek over conservatisme en islamofobie.
Verder valt mijn mening over alles en nog wat vaak genoeg NIET samen met de mening van Abu Zayd….
Abu Zayd is een belangrijke representant van de liberale islam, een wereldwijd gevraagde spreker.
Jammer dat Jansen, Ellian en Cliteur hem menen te moeten tegenwerken, je zou toch denken dat de liberale islam nu alle steun verdient en nodig heeft.
Ik zie de verwantschap tussen Christendom en (progressief) links, de boodschap van Jezus van naastenliefde en eerlijk delen leent zich goed voor socialisme. Huub Oosterhuis noemde Jezus de eerste socialist. Ik zie die verwantschap echter niet bij Islam, welke kernboodschap van de Islam is aantrekkelijk voor progressief links? En wat is de morele les die je kunt trekken uit het geweld dat Mohammed heeft gebruikt?
Linkse christenen, ik heb ze m’n hele leven onder m’n beste vrienden kunnen rekenen, maar begrepen deed ik ze nooit.
‘Links’ heb ik zelf altijd opgevat als ‘progressief’, dus dat gaat over vooruitgang en dan begint het meteen al te knellen.
‘Vooruitgang’ beweegt weg van sociale ongelijkheid en da’s nou niet bepaald de functie van religie, om daar bij weg te bewegen. Dacht ik tenminste.
Maar ja, neem Pronk bijvoorbeeld: ongeneeslijk katholiek. Schaamt-ie zich niet eens voor. Beste man, zit geen kwaad bij, maar op dit punt is-tie chronisch in de war. Vast iets van vroeger. Hebben veel linkse mensen last van. Bang van de therapeut en vanzelf komt het nooit goed natuurlijk.
En associaties met anti-semitisme (het kruispunt waar moslims, christenen, en sociaal-democraten elkaar weten te vinden) die hou ik nog maar even droog…
@Eric: “En wat is de morele les die je kunt trekken uit het geweld dat Mohammed heeft gebruikt”
Alle monotheïstische religies zijn vol van geweld, maar dragen ook de kern van spirituele vernieuwing in zich. Het heeft geen zin het één noch het ander te ontkennen.
Alle menselijke dingen, en dan zeker de grote religies, zijn dubbel en ambivalent.
We komen er niet uit als we religie op geweld willen reduceren, en ook niet als we religie alleen als positieve spiritualiteit willen opvatten.
En al helemaal komen we er niet uit als we denken dat de islam erger is dan het christendom.
Ik kom nog ( na Pasen) terug met een nieuwe blog over de traditie van de islamhaat in de Westerse geschiedenis.
@Bernard Bang: associaties met antisemitisme en met Hitler worden van beide zijden- pro- en anti-islam – gemaakt.
Het mag van mij, als het maar met goede argumenten wordt onderbouwd.
Net als Bolkestein vergelijkt de Leidse rechtsgeleerde Afshin Ellian de nazi’s en de moslimgemeenschap: “Ik vertrouw jullie, oorspronkelijke inwoners van dit land, niet echt. Sorry. Jullie zijn wel erg geneigd te capituleren. Langzamerhand begin ik te begrijpen, waarom de Duitsers in de Tweede Wereldoorlog Nederland binnen vijf dagen hebben kunnen innemen.” ( de Volkskrant, 23-11-2004) Weliswaar spreekt Ellian hier over de moslimextremisten, maar de vergelijking met de nazi’s en de situatie van de bezetting is overdreven en smakeloos, vooral bij een man die zelf onder geen omstandigheden wil tolereren, dat er door anderen een vergelijking wordt gemaakt tussen islamofobie en het antisemitisme; er zelfs “kotsmisselijk” van zegt te worden en eraan toevoegt: “Als dit geen demagogie is, dan weet ik niet meer.”
Moslims zijn niet de nieuwe nazi’s, schrijft Sjoerd de Jong, en hij verzet zich tegen de neoconservatieve bezettingsmetafoor: “Radicale moslims hebben noch de nationale staat, noch de graad van organisatie, noch de politieke ideologie noch de steun van hun gemeenschap waarover Hitler c.s. beschikten. ( NRC 4-5-2006)
@Maria: Hierboven schreef ik: “Hans Jansen heeft kennelijk een en ander tegen Nasr Abu Zayd. Dat maakt hem nog niet anti-islam.”
Jij antwoordde daarop: “Nee natuurlijk niet. // Ik heb één voorbeeld genoemd, maar Hans Jansen is verder algemeen bekend als horende bij een harde anti-islam traditie.”
Dat lijkt me onvoldoende argument. Algemeen bekend bij wie? Toon gewoon aan wat je beweert.
“Abu Zayd is een belangrijke representant van de liberale islam, een wereldwijd gevraagde spreker.”
Hirsi Ali is ook een wereldwijd gevraagd spreker als “belangrijk islam-critica”. Dat zegt helemaal niks.
“Jammer dat Jansen, Ellian en Cliteur hem menen te moeten tegenwerken, je zou toch denken dat de liberale islam nu alle steun verdient en nodig heeft.”
Dat tegenwerken kan wel eens meevallen. (Bewijs?) En vertel eens: waarom zou bijv. ik als ongelovige het liberale christendom steunen?
@Maria: dat de geschiedenis van religies vol zit met geweld vind ik van een andere orde dan dat de stichter zelf het zwaard gehanteerd heeft. De man blijft een heilig voorbeeld en daarmee is er een directe link tussen Mohammed en het huidige Islam terrorisme. Bij Jezus kun je in ieder geval nog terugvallen op een boodschap van geweldloosheid. Als moslims dat nu eerst eens gingen erkennen, dan zouden ze misschien tot een oplossing kunnen komen.
Je hoeft als orthodoxe of radicale moslims niet de meerderheid te hebben om de macht te kunnen grijpen of houden, zie bijvoorbeeld Iran. Het zou me niets verbazen als meer delen van het MO ten prooi vallen aan de orthodoxe Islam. Laten we wel wezen: er is op dit moment maar één ideologie met wereldwijde aspiraties en dat is de Islam. Pak een wereldkaart, kijk naar de landen waar de Islam aan een opmars bezig is en er is geweld. Dit is geen islamhaat of Islamofobie, dit is de werkelijkheid. Het lijkt me dan ook weinig zinvol om de geschiedenis van islamhaat op te rakelen, wat schieten we daar mee op?