Het lineaire tijdperk is voorbij

Stel je een leven voor waarin alles van tevoren bepaald is. Waarin je levensloop bestaat uit een lineaire hoeveelheid fases met elk hun eigen doel en ontwikkeling. Begin bij de kindertijd, de kleuter-en basisschool, waarin je veel speelt en veel leert. Dan de middelbare school: eveneens veel leren, maar ook je eerste ervaringen in de liefde. Dan ga je studeren: veel lol, drankgelagen en experimenten met seks. Dan ontmoet je aan het einde van je studententijd ‘de ware’, waar je een paar jaar later mee gaat samenwonen en misschien zelfs trouwt. Je gaat werken, je verantwoordelijker gedragen; geen wilde drinkgelagen meer en zeker geen romantisch geflierefluit. Dan krijg je kinderen, die je opvoedt in een harmonische gezinssituatie. Die gaan op een gegeven moment op kamers, waarna je nog een decennium doorwerkt en toe bent aan je pensioen, waar je heel fatsoenlijk met je partner van gaat genieten, temidden van al je lieve kinderen en kleinkinderen.

Bovenstaand statische model is voor velen nog steeds het ideaal: het leven begrepen als een aantal consecutieve, zich niet herhalende fases (of het moet dan in de dementie zijn, waarin je jammergenoeg de kindertijd zich herhaalt). Hoewel de tegenbewegingen van de jaren ’60 en ’70 de aanval hebben geopend op regulerende instituties, zoals het huwelijk, is vaak ook zonder dit huwelijk het statische ideaal min of meer blijven bestaan. Ook mensen die gaan samenwonen zien dat vaak als een stap naar een leven met toenemende verantwoordelijkheid. Daarnaast vindt er een re-institutionalisering plaats van samenlevingsvormen die vroeger in het traditionele model niet geaccepteerd werden: zoals het homohuwelijk. Hierbij worden nieuwe vormen opgenomen in een ouderwets, statisch fasenmodel.

Op zich zijn dat prachtige idealen. Wie zou dat niet willen, zo’n transparant leven waarin het geluk voor het grijpen ligt? Waarin je de ware tegenkomt op je 23ste en daar vervolgens de rest van je leven gelukkig mee bent? Het nadeel van mooie idealen is echter dat ze een straf worden zodra je leven minder aan dat perfecte idee voldoet. De idee dat je de boot gemist hebt als je op je 30ste nog niet die partner hebt gevonden waarmee je kinderen wil krijgen. Of dat je het grandioos verpest hebt als je op je 50ste na twee scheidingen je weer op het liefdespad moet begeven. Als dat je overkomt, is leven dan mislukt? De idee van een statische opeenvolging van fasen kan enorme stress opleveren. Het is een loodzware last op je schouders als je vindt dat je de ware nú moet vinden en het maar niet lukt.

Want echt realistisch is het niet. Het leven is voor de meeste mensen geen opeenvolging van voorgedefinieerde stadia. Negen op de duizend getrouwde stellen gaat (in Nederland) elk jaar uit elkaar; dat zijn 38.000 echtscheidingen. Nog nooit waren er zoveel singles als nu (2,6 miljoen). Steeds meer mensen komen terecht in een leven waarin seriële monogamie een rol speelt: je hebt meerdere partners gedurende je bestaan afgewisseld met perioden van single-zijn. Daar komt bij dat ook de adolescentieperiode voor veel mensen steeds langer duurt, mensen hebben tot diep in de dertig vaak een ‘studentikoos’ leven, waarvan bijvoorbeeld nachtelijk uitgaan een belangrijk onderdeel uitmaakt. Het is dus niet zo dat er een moment is, ergens tussen de 20 en de 30, dat je ineens een serieus en verantwoordelijke plek in je leven moet gaan innemen. In plaats daarvan wisselen perioden van ernst en verantwoordelijkheid en die van speelsheid, plezier en vrijheid elkaar je hele leven lang af.

Ik kan me nog herinneren dat mensen in mijn studententijd tegen mij zeiden: nu moet je echt genieten van je vrijheid. Nu kan het nog, deze periode komt nooit meer terug. In plaats daarvan had ik gedurende mijn studententijd voor het grootste deel hele brave relaties en die duurden nog tot lang na die periode. Toen mijn laatste relatie op mijn 31ste stuk liep, had ik even het gevoel zo snel mogelijk een nieuwe partner te moeten vinden. Single zijn op je dertigste, dat paste nu helemaal niet in mijn ‘plaatje’. In plaats daarvan heb ik de afgelopen periode een enorme lol gehad. Het beviel me eigenlijk best, dat single-zijn. Ik beleefde daarmee die periode die in het klassieke fasenmodel eigenlijk bedoeld was voor mijn studententijd, op het moment dat ik begin ’30 was. Langzamerhand ging ik beseffen dat dit misschien wel mijn hele leven zo zal zijn: periodes van relaties en trouw en periodes van single-zijn en vrijheid. En dat daar helemaal niets mis mee is. Dat het eigenlijk wel fijn is zo, zonder de druk van de ideaalplaatjes.

Dat heeft ook invloed op het beeld dat we doorgaans hebben van seksualiteit. Er bestaat een extreem idee van losbandigheid, seks-om-de-seks en puur losbandig gedrag. In het klassieke model hoort dat vooral bij een ‘jongere’ fase in het leven. En er bestaat ook een beeld van seks-uit-liefde, die alleen bij een vaste partner in een monogame relatie kan worden beleefd. Beide beelden zijn eenzijdig en onvolledig en zeker niet gekoppeld aan een bepaalde levensfase. Powerfeministen als Heleen van Royen en recentelijk Heleen Mees pleiten voor meer vrouwelijke promiscuïteit, desnoods in het huwelijk, maar dan wel vanuit een liefdevolle relatie. Veel singles hebben misschien regelmatig seks, maar dat hoeft niet ‘om de seks’ te zijn: het kan ook deel uitmaken van de zoektocht naar een partner en het kan ook gepaard gaan met veel intimiteit. Kenmerk van het moderne leven is juist niet dat je moet kiezen tussen zwart of wit, maar dat verschillende levenswijzen veel meer door elkaar heen vloeien en dat ieder op zijn levensweg zijn eigen variatie maakt en daarbij rekening houdt met de mensen om zich heen.

Natuurlijk, ik heb zelf geen kinderen en besef dat als ik die zou hebben, dat een heel ander effect zou hebben op mijn verantwoordelijkheidsgevoel. Kinderen scheppen verplichtingen en dat is ook ook terecht. Maar dan nog leert de praktijk bij veel gezinnen dat je prima kan scheiden en single-zijn, zonder je verantwoordelijkheid voor kinderen te verliezen. We kennen natuurlijk allemaal het vaak door conservatieven aangehaalde schrikbeeld van de hippie-moeder die zo bezig is met haar eigen zelfontplooiing, dat ze haar kinderen verwaarloost. Maar volgens mij hoeft een ‘flexibele’ levensloop daar niet op uit te draaien. De kern van het samenleven in een geïndividualiseerde samenleving is dat je constant een afweging moet maken tussen je eigen belang en dat van anderen. Ex-gehuwden moeten leren elkaar niet voor rotte vis uit te maken, maar onderling regelingen treffen die zoveel mogelijk in het belang zijn van de kinderen. Een individu is meer dan een egoïstische consument. Hij of zij is een moreel subject dat temidden van anderen voortdurend afwegingen moet maken, moet leren geven en nemen.

Verantwoordelijkheid en vrijheid of speelsheid zijn dan ook niet aan elkaar tegengesteld. Ze complementeren elkaar. Een moderne levenskunst houdt in dat je steeds maar weer een balans zoekt tussen je eigen belangen en die van de ander. Niets is vanzelfsprekend, maar ook niets is uitgesloten. Het postmoderne cliché zegt dat we allemaal ‘nomaden’ zijn geworden. Die metafoor zint me niet zo, omdat de kern van het moderne leven nu juist is dat we heel erg sedentair zijn. We wonen en leven elke dag tussen de mensen en worden tegelijkertijd uitgedaagd om individu te zijn. In het boekje Liefde à la carte, van Malou van Hintum en Jan Latten (waaruit ik overigens veel gegevens voor dit blogje geleend heb), wordt de metafoor gebruikt van een evenwichtskunstenaar. Die bevalt me wel. Uiteindelijk zijn we allemaal koorddansers. Alleen proberen we onze eigen koorden te spannen.