Angst voor diversiteit en ontmoeting in Rotterdam

In het kader van de gastbijdragen en de discussie over hoe om te gaan met de politiek van Geert Wilders, vandaag een gastbijdrage van Gerard van der Veer. Van der Veer is freelance publicist; hij reageert op de bijdrage van André Meiresonne van gisteren.

In plaats van Wilders te bestrijden kun je beter in gesprek gaan met zijn aanhang. Dat zijn mensen in ontredderde toestand, zonder houvast. PVV, SP en TON bieden hen politiek asiel. Met begrip voor hun marginale positie en met behulp van wijsheid en ervaring kun je hun vertrouwen winnen. Soms zul je ze moeten tegenspreken: “Hou op met sentimenteel doen en met anderen de schuld te geven”. Maar als het lukt, boor je een enorme maatschappelijke krachtbron aan. Dat is de boodschap van André Meiresonne.

Ik ben het gedeeltelijk met Meiresonne eens. Wildersaanhangers zijn mensen. Mijn bezwaren:

1. Meiresonne creëert een onnodige tegenstelling tussen contact met de aanhang van Wilders óf weerwoord tegen de politieke voorstellen van de PVV en de politicus Wilders. Beide zijn nodig en niet uitputtend.
2. Meiresonne psychologiseert de aanhang van Wilders. Hij stelt ze voor als patiënten, die ‘wij’ moeten helpen. De licht patroniserende opstelling rijdt zijn pleidooi voor respect voor deze mensen in de wielen. Door ze ziek te verklaren neemt hij ze ook niet helemaal serieus. Zichzelf wel. Maar heeft Meiresonne wel gelijk met zijn diagnose? Naar mijn mening is hij te eenzijdig psychologisch.

De PVV is een politieke beweging, geen psychologische uitlaatklep
Standpunten van de PVV en woordgebruik van Wilders doen ertoe. PVV-definities van problemen beïnvloeden het maatschappelijk debat en ook Wilders’ taalgebruik bewerkt wat. De uitdrukking “tsunami van islamisering” versterkt bijvoorbeeld de associatie van islam met negatieve dingen. Elke herhaling in de media bekrachtigt het effect. Dat werkt ook in op niet-Wildersstemmers. Je hebt beïnvloeding niet voor het kiezen.
Voor Meiresonne doen de precieze standpunten van de PVV er niet zo toe. Op het relevante niveau is de PVV uitwisselbaar met SP en TON. Relevant is het verkondigde simpele wereldbeeld met duidelijke tegenstellingen. Dat geeft de PVV-stemmers houvast en biedt een tijdelijk onderkomen. Meiresonne schrijft dat Wilders verwoordt “wat heel veel mensen denken en vinden”. In deze formulering valt minder op dat de precieze woorden er bij hem niet toe doen. Uit andere formuleringen komt het meer naar voren: “Hij geeft hun onmacht woorden” en “[PVV, SP en TON bieden] geen oplossingen die werken, but who cares? Wel een uitlaatklep voor de frustraties van massa’s mensen”.
Terzijde, Meiresonne redeneert hier vanuit de PVV- en SP-kiezer. Hoe moeten we de politici en actieve leden/deelnemers van PVV en SP eigenlijk beoordelen? Zijn dat rattenvangers van Hamelen (opportunisten, met al dan niet verborgen agenda)? Of mensen die zelf, ondanks de schijn van zelfredzaamheid, eveneens gevangen zijn in een simpel wereldbeeld, waarachter veel woede en angst te herkennen zijn?

De standpunten van de PVV en de politicus Wilders (en eventuele andere fractieleden die aan postuur winnen) kunnen mijns inziens effectief bestreden worden. En dat is ook nog eens de moeite waard (het zou me wat worden, anders verklaar je iedere politiek van woorden failliet!). Het lukt alleen nog slecht. Dat ligt aan de tegenstanders. Zij richten hun pijlen teveel op de persoon Wilders. Ze spreken hun afschuw uit en doen aan moreel vermaan. Zo verandert niets. Beter kunnen zij hun pleidooien afstemmen op het beïnvloeden van de achterban van Wilders. Is dat namelijk niet de bedoeling?? Rechtse politici hebben hier een betere uitgangspositie. Zij kunnen veel probleemdefinities van Wilders overnemen. Links staat, zoals bekend, hier betrekkelijk machteloos. Links kan Wilders een ‘klein gelijk’ geven: de opname van een grote groep niet-Westerse migranten in onze samenleving gaat gepaard met problemen en ja, er is een probleem met de radicale islam. Maar elk pogen het probleem te relativeren, bestrijdt Wilders effectief (voor zijn aanhang) als politiek correct wegkijken. Aan te raden tactiek, voor zowel rechts als links, is Wilders aan te vallen op de doeltreffendheid van zijn oplossingen. Je hoeft dan minder in discussie over de realiteit van de problemen zoals Wilders ze schetst. Het aantonen van de feilen van zijn oplossingen, brengt vanzelf bij de feilen van zijn analyse. Maar denk aan de Wildersaanhang! Vertrek zoveel mogelijk vanuit hun probleemdefinities!

Een aanval op het gebrek aan doeltreffendheid van zijn oplossingen is ook de meest effectieve manier om de politicus Wilders aan te tasten. Vraag naar de details van zijn plannen en hoe die bijdragen aan het bereiken van het beoogde doel. Knieschoten, de wonderbaarlijke werking van een Koranverbod (toch een bijzonder boek?). De kunst is er cabaret van te maken dat de Wildersaanhang een lach ontlokt. Dus moet je van Geert Wilders houden. Herman Finkers, geen Hans Teeuwen.

Tot slot, zo sterk staat Wilders politiek ook weer niet. Hij preekt vooral voor eigen parochie. Hij overtuigt weinig mensen die het niet al (bijna) met hem eens zijn. Zijn natuurlijke achterban is begrensd, hoewel een aanzienlijk deel van het electoraat. Die achterban wordt echter vanzelf een probleem naarmate Wilders meer stemmen bij hen weghaalt. Dan brengt hij tweedracht zijn beweging binnen. Hanteren daarvan vraagt vervolgens meer overtuigingskracht dan hij nu nodig heeft. Hij kan ook kiezen voor machtspolitiek om de eenheid te bewaren. Maar dat is maar beperkte tijd vol te houden (zie SP). Is het voorgaande een structurele zwakte van Wilders, direct bruikbaar voor politieke tegenstanders is de moeite van Wilders met kritische vragen. Reden te meer om het debat met hem te zoeken over de doeltreffendheid van zijn oplossingen! Buiten de Tweede Kamer mag hij het willen ontlopen, daarbinnen kan hij het niet zonder gezichtsverlies.

Respect en betrokkenheid
De Wildersstemmers zijn volgens Meiresonne arme sloebers. Geestelijk of materieel. Het zijn mensen die gewoon op straat lopen, die je bij de kassa tegenkomt of in de tram. Mensen “aan de kant”, “mensen die geen idee hebben hoe ze hun dagelijkse problemen in hun eentje op moeten lossen”. Villawijkbewoners zijn niet de eersten waaraan je hierbij denkt, hoewel ook daar SP- en Wildersstemmers te vinden zijn en hoewel Meiresonne zegt dat het “je buren” kunnen zijn. Dat laatste adresseert Meiresonne aan ons, Waterloglezers. Dat zijn in aanzienlijke mate GroenLinksstemmers en die wonen, zoals bekend, vaak in de betere buurten. Over deze arme sloebers moeten wij ons ontfermen, omdat we anders een groot maatschappelijk potentieel teloor laten gaan. Zonde! Tijd voor sociaal bewogen interventie, “echt slimme oplossingen”, door aanhangers van de gewone politiek.

De korte weergave van de oplossingsrichting doet vermoeden dat Meiresonne sterk geïnspireerd is door zijn werkzaamheden als trainer: “Hen vragen hoe we ze kunnen helpen, waar ze behoefte aan hebben. Gewoon een menselijk gesprek en daarin ook durven zeggen dat het echt nooit meer wordt zoals het was”. Hier kan ik me vergissen. Ik heb niet de moeite genomen (tijdgebrek) me te verdiepen in zijn artikelen.

Met hoeveel respect en betrokkenheid gaat Meiresonne zelf om met de Wildersstemmers? Niet zo heel veel. Het pathologiseren van hun overtuigingen maakt een gesprek bij aanvang al onmogelijk. Het is een dokter – patiëntgesprek, met hij en wij in de rol van dokter. We hebben begrip maar zijn zelf niet te overtuigen. Wij hebben geen probleem.

Wildersstemmers denken daar anders over en terecht. Zij hebben een probleem met Waterlandsympathisanten. We vertegenwoordigen beide uiterste polen op de dimensie “gemeenschapsdenken” – “individualisme/vrijzinnigheid”, dus voldoende gesprekstof. Wij vinden hen rigide en uitsluitend, zij ons…decadent? Ziek? Ben benieuwd of op een PVV-gelieerd blog ook een Meiresonne actief is!

Conclusie: betrokkenheid en respect, vanzelfsprekend. Maar neem dan – dus – de mening van Wildersstemmers serieus. Tot er reden is aan ‘ziekte’ te denken.

Geborgenheid en autonomie
En als ze ‘ziek’ zijn, wat dan? Hoe daar mee om te gaan? Goede maar lastige vraag. Wat voor sommigen oprechte zorg om het klimaat is, is voor anderen irrationele angst. En omgekeerd beleven sommigen het vertrouwen dat het goed gaat of door technologische ontwikkelingen goed komt met het milieu als pathologisch ontkennen. Pas op met anderen gek of ziek verklaren.
Misschien zijn veel Wildersstemmers irrationeel bang, zoals Meiresonne suggereert. Het kost weinig moeite je in hun bedreigde wereld te verplaatsen. Ook linkse mensen kunnen irrationeel bang zijn. Globalisering, de komende suprematie van China, het sprinkhanenkapitalisme van hedgefunds…Hannibal aan de poorten!
En misschien verschillen de bedreigde burgers die het kiezerskapitaal van Wilders vormen vaak van Waterlandsympathisanten in hun behoefte aan ordelijkheid, in hun afwerende reactie op diversiteit. Het is gemakkelijk maar onterecht dat als ‘ziek’ af te doen.

De PVV lijkt slechts tijdelijk een schuilplaats aan irrationeel bange mensen te kunnen bieden. De saamhorigheid van de PVV komt niet van binnenuit maar is gebaseerd op gezamenlijke uitsluiting van een Zij-groep. Daar is geen autonomie te vinden, geen intimiteit. Hé, nu haal ik politiek en persoonlijke door elkaar.

Ook links vond na de Tweede Wereldoorlog saamhorigheid in een zich gezamenlijk afzetten tegen een Zij-groep: nooit meer Auschwitz. Naarmate de hieraan verbonden idealen werden gerealiseerd, bleken ze niet leefbaar. Heijne, waarop ik me hier baseer, schrijft: “De idealen waarmee ik opgroeide waren gemeenschapsidealen, die vreemd genoeg geen werkelijke gemeenschap tolereerden – Europese eenwording, een multiculturele smeltkroes, een wereldgemeenschap van verlichte ongelovigen”. Hij noemt het, naar Safranski, “een thuishaven zonder geborgenheid”.

Alle mensen maken zich een kleine, knusse wereld in de onherbergzaam grote. Elk huis heeft muren. Waterland vertrekt vanuit het individu en is van de ‘lichte gemeenschappen’, relaties als het tijdelijk lidmaatschap van de tennisclub. Behalve de intieme relaties, want nou ja, bloedband en zo, knipt moeilijk door. Gemeenschapsdenkers hebben een ander vertrekpunt. Het individu bloeit op en komt tot wording in relaties (opvoeding). Autonomie en afhankelijkheid zijn verstrengeld. Dat is de common ground. Beide hebben hun valkuil: het asociale individu of het groepsbelang/de traditie welke het individu knevelt. Mensenrechten, neergelegd in tal van internationaalrechtelijke verdragen en in onze Grondwet, bevoorrechten het individu, beschermen het tegen een te opdringerige staat of gemeenschap. Dat is de theorie en grotendeels de praktijk – in Nederland. Maar het gevecht gaat door.

De thuisloosheid van de Wildersstemmer is modern. Het zijn niet mensen die de aansluiting missen met de moderne tijd. De vermaning van Meiresonne dat we Wildersstemmers moeten “durven zeggen dat het echt nooit meer wordt zoals het was (en waarschijnlijk nooit geweest is)” is bevooroordeeld. Willen Wildersstemmers wel terug naar de jaren vijftig?

De titel van deze bijdrage is ontleend aan de aankondiging van een debat door de jongerenredactie van de Rotterdamse Raad voor Kunst en Cultuur (geciteerd in Heijne). De jongeren constateren bezorgd een toenemende party apartheid in Rotterdam anno 2007. In de 80s en 90s mixten culturen, leeftijden, etniciteiten, geaardheden en levensstijlen nog harmonieus in de Rotterdamse uitgaansscène. Maar nu lijkt sprake van een monocultuur. Sprekende titel van het debat: Mixlukt: iedere subcultuur zijn eigen feestje? John Gray heeft betoogd dat Al-Qaida een ‘modern’verschijnsel is. Net zo vindt Heijne de vraagstelling van de jongerenredactie ‘modern’. Want er is geen sprake van nostalgie naar ‘vroeger’ (nou ja, vroeger). De jongeren vragen zich ook af óf er wel een probleem is. Wat is erop tegen om je terug te trekken in je monocultuur?

Tot slot
Waterland is voor socialisme terwille van het individualisme, maar valt nog niet op door heldere ideeën over het individu. Het richt zich tot dusver meer op het sociale, bijvoorbeeld op radicale kansengelijkheid of op verzachting van het kapitalisme. Ik ben zo vrij het individualistisch streven van Waterland te plaatsen onder de noemer van levenskunst, in de opvatting van Dohmen. Dohmen voelt inmiddels de noodzaak de levenskunst te onderscheiden van een reeks verwante activiteiten en praktijken, zoals ‘lifestyle’, ‘aan jezelf werken’, ‘de kunst van het genieten’ of ‘zen-boeddhisme’. Met Waterland deelt Dohmen een gerichtheid op sociale rechtvaardigheid, een individualisme dat niet zijn ogen sluit voor de buitenwereld.

Dat is misschien een laatste verschil met Meiresonne.. Ik vermoed dat Meiresonne’s filosofie tot een van de categorieën behoort die Dohmen’s banvloek over zich afroepen. Excuses als ik me vergis, ik heb een vooroordeel tegen het trainersgilde dat het Nederlands medewerkerspotentieel in arbeidsorganisaties ondersteunt en tot bevlogenheid brengt. Mijn wantrouwen wordt ook gevoed door het optimistisch slot van Meiresonne: “Als we onze intelligentie nou eens gebruiken om met echt slimme oplossingen te komen? En ons vooral niet vergissen in wat er allemaal aan energie aanwezig is. Energie die nu vaak negatief is. Diezelfde energie kan ook positief worden. Als we die nou eens aanboren”. Ik behoor, met Heijne en Dohmen, meer tot de pessimisten, het bekende verhaal van het menselijk tekort. Geen reden om er niet het beste van te pogen maken. Maar reden tot enige scepsis.