Het debat over de pornoficatie van de samenleving is in Nederland tot nu toe aangezwengeld vanuit twee perspectieven: een feministische en een conservatief-religieuze. Feministen maken zich zorgen over de vernederende pornografische iconografie, waarbij vrouwen louter als lustobjecten en mannen als dominante lustsubjecten worden afgebeeld. De conservatieven maken zich druk om al die verwerpelijke erotische afbeeldingen, die mensen zouden verleiden tot de verkeerde gevoelens (zoals bijvoorbeeld seks vóór of buiten het huwelijk). De allesoverheersende pornoficatie van media en straatbeeld zien zij als een gevaar voor de veilige en beheerste wereld waarin zijzelf en hun kinderen moeten leven. Er ontbreekt mijns inziens echter een belangrijk ander gezichtspunt: de wijze waarop wij met porno en seks omgaan is namelijk het spiegelbeeld van een harde, consumentistische samenleving waarin behoeftes alleen nog maar snel bevredigd kunnen worden. Een samenleving die genot af wil raffelen in quality time, die zelfs iets persoonlijks als seksualiteit gerationaliseerd en gelijkgetrokken heeft. Wat ontbreekt is een kritisch socialistisch perspectief.
De wijze waarop de massamedia, het bedrijfsleven en de commercie zich sinds de jaren ’80 op porno hebben gestort loopt gelijk op met de toename van neoliberale economische veranderingen en de bijbehorende verharding in de maatschappij. In de film Boogie Nights is 1980 het jaar dat de film in tweeën gesplitst: van de vrolijke tijd in de jaren ’70, de tijd van de sleezy pornobioscopen, naar de opkomst van de videoband en de commercialisering daaromheen. De tweede helft van de film markeert dan ook de neergang van de grote pornosterren van de eerste helft. Ze raken aan lager wal, verslaafd. Hoe gemakkelijker de distributiemechanismen (en hoe meer er dus commercieel uitgeperst kon worden) van porno werden, des te platter (want lagere budgetten) en uitgekauwder de films.
Seks. Als er iets is dat te maken heeft met de persoonlijkheid van een individu, dan is het wel seksualiteit. Ariel Levy spreekt in haar boek over de ‘ongrijpbaarheid’ van seksualiteit. Maar de commercie heeft geen boodschap aan ongrijpbaarheid. Om een product breed te kunnen verkopen, is het nodig om het te standaardiseren. Het begrip seks wordt daarbij ingekaderd en teruggebracht tot directe fysieke expliciete handelingen. Handelingen die zo standaard zijn, dat je ze in een catalogus kan zetten: pijpen, beffen, vaginale seks, anale seks, diverse standjes. Dit gecombineerd met een beperkte variatie in lichamen (blondje of negerin, beiden met grote siliconenborsten, mannelijk subject vaak zwaar-geschapen gespierde gorilla: blank of zwart). Dat werd de definitie van seks. Niet langer de langzame weg van erotische blikken, van subtiele verwijzingen, van speelsheid en experiment: nee, seks, teruggebracht tot de kern: stijve pik, sperma, cumshot.
Feministen spreken vaak over de leegheid in de blik van de vrouwen in pornofilms. Maar de mannen zijn net zo leeg. De ‘personages’ in een pornofilm zijn even inwisselbaar als werknemers na de nieuwe ontslagrechtplannen van het kabinet. In de representatie van erotiek laat het late kapitalisme zijn meest oppervlakkige en lelijke gezicht zien: het karakter en het individu zijn afgeschaft, het zijn alleen nog je ‘prestaties’ die maken wat je bent. Of dat nu de kreunende pornoactrice is die haar mannelijke tegenspeler zijn product over haar gezicht laat sproeien of de kantoormedewerker die zich moet richten naar de machtsstructuren in het geglobaliseerde bedrijfsleven. Iedereen moet zich aanpassen, er is geen plaats meer voor een persoonlijke noot, de norm is reeds door de industrie gezet. We moeten allemaal slikken.
Want wat is seks geworden in onze postmoderne cultuur? Het is iets waar we ‘tijd voor moeten maken’ in onze drukke levens. Seksualiteit wordt in vrouwenbladen aangeraden als zeer belangrijk voor je relatie, maar is veroordeeld tot de slaapkamer in de kleine uurtjes. Of wellicht de parenclub, of het homopark, of een andere geëigende, vooraf vastgestelde plek. De wijze waarop we met seks omgaan (evenals het opvoeden van onze kinderen, tijd nemen voor jezelf of voor cultuur, creatieve, niet-commerciële zelfontplooiing, sport enz.) is als iets dat beheerst moet worden. De conservatieven zitten er dan ook naast, in hun angst voor verlies aan zelfbeheersing: er is juist niets beheerster dan porno. Je kunt zelf de tijd bepalen dat je er gebruik van maakt en kiezen hoe je dat wil. Natuurlijk, het straatbeeld glibbert van de (afgezaagde) seksualiserende afbeeldingen, maar wie daar nog niet immuun voor is, moet toch zowat van een andere planeet komen (Iran, Noord-Korea enz.).
Het is de allesoverheersende behoefte aan economische groei, die maakt dat we aan alles wat een leven mooi, rijk en individueel maakt steeds minder tijd besteden, of het wegrationaliseren, outsourcen, commodificeren. Anders dan lifestylebladen impliceren kun je je individualiteit niet kopen. Je kunt wel een uitgekauwde, van elke originaliteit gespeende porno-ervaring aanschaffen. En dat is wat kinderen ook leren van de pimps & ho’s in hip hop clips. Hoe te voldoen aan platte clichés. Want als je meedoet met de rest, als je in je meest persoonlijke seksbeleving al je individualiteit kwijtraakt, dan ben je wat, dan hoor je erbij. Zoals met alles in deze door productiviteit bezeten samenleving.
Dat betekent natuurlijk niet dat er iets mis is met seks, met erotiek en zelfs met pornografie. Er is iets mis met de cultuur en de economie die ons dagelijkse, meest individuele leven vermorzelt. Ik denk echter dat seksualiteit wel een manier is om verzet te plegen. Net zoals er een Slow Food beweging bestaat, die zich verzet tegen de standaardisering en simplificatie van ons voedsel, zo zou er een Slow Sex beweging moeten komen die in opstand komt tegen de eenvormige manier waarop de industrie de seksbeleving voor ons neerzet. Een beweging die stimuleert dat er weer origineel, creatief, spannend, eerlijk, individueel gesekst, geschreven, gefotografeerd en gefilmd wordt. Een non-profit club die nieuwe beelden gaat uitvinden die zich niet conformeren aan de voorgefabriceerde erotiek die als kant-en-klare pakketjes Knorr Wereldgerechten worden verkocht. Dat is niet alleen een doel dat al onze zinnen zou kunnen gaan prikkelen. Het is ook nog eens een statement tegen een dolgedraaide, overgecommercialeerde, gestresste en onpersoonlijke maatschappij.
HAha, ik moet lachen om de alinea waarin je porno met de verhoudingen tussen werknemers en werkgevers vergelijkt. Leuk geschreven!
Ik ben het over het geheel genomen ook wel eens met je cultuurkritiek. Maar ik vraag me af in hoeverre het individu zijn eigen vrijheid bepaalt of wordt gedomineerd door de cultuur. Seksualiteit komt er in andere of vroegere culturen ook vaak bekaaid af. Misschien laten in ieder tijdsgewricht bepaalde mensen zichzelf hogelijk beïnvloeden en anderen minder…
Ik vraag me af of het verantwoord is de thema’s van het zelfbewustzijn en de individualiteit te benaderen langs de weg van een bespreking van de collectieve seksualiteit en pornografie. Het verliezen van je zelfbewustzijn is bij seksualiteit juist essentieel (zowel tijdens het flirten als tijdens een sekspartij waarbij de sterren van de hemel worden geneukt). Individuele seks is masturbatie. Zelf heb ik trouwens de autistische manier waarop we in onze verzorgingsstaat menselijke solidariteit afkopen de ‘sociaal democratische zelfbevrediging’ genoemd. Liever zou ik de decadentie van ons tijdsgewricht een vorm van zelfbevrediging noemen en de autistische kant van het individualisme benadrukken dan kapitalisme, consumentisme en pornografie als onderdrukkers van het individu te zien. Laten we de kritische zelfbeschikking van het individu niet onderschatten. Hoeveel mensen ken je die een slachtoffer van de pornografie zijn, in de zin dat zij bijvoorbeeld altijd het gezicht van hun meisje onder willen spuiten? Hoeveel mensen ken je daarentegen die niet bereid zijn om de egocentrische gerichtheid op het zelf te offeren ten gunste van het aangaan van een duurzame relatie? Zitten daar niet meer problemen?
Wat ook wel interessant is, is de manier waarop we seksuele identiteit categoriseren. Je bent man of vrouw, hetero of homo. Maar je kan ook bi zijn, als er maar een etiket op kan. Vroeger had je seks die gericht was op voortplanting en sodomie, waar zowel homoseksuele bezigheden als orale seks onder vielen. Toen werd homoseksualiteit helemaal niet zo strikt als een aparte categorie gezien. In die zin is de individuele seksualiteit wel degelijk aan collectieve oordelen en invloeden onderhevig.